Elektrik Santralinden Santral Kültür Merkezine

ELEKTRİK SANTRALİNDEN SANTRAL KÜLTÜR MERKEZİNE
Prof. Dr. Nuri KÖSTÜKLÜ

Bandırma, sahip olduğu coğrafi konumu, ulaşım imkanları, zengin maden yatakları ve verimli tarım arazisi sayesinde 19. yüzyıldan itibaren hızla gelişen bir kent olmuştur. Artan nüfus ve sanayi beraberinde enerji ihtiyacını gündeme getirmiş, şehrin elektrikle aydınlatılması, sanayi tesislerine elektrik verilmesi için
önemli adımlar atılmıştır.

1918 yılında Borzi zade Ahmet Efendi ve kardeşi Hacı Tahsin Efendilere elektrik, telefon, telgraf tesisatı kurmak ve elektrik üretimek için bir imtiyaz verilmiştir. Yaklaşık 30.000 liralık bir yatırım gerektiren imtiyaz, Bandırma’nın Yunanlılar tarafından işgal edilmesi ile sonrasında yaşanan siyasi ve ekonomik
krizler nedeniyle hayata geçememiştir. Bandırma Belediyesi tarafından 1925 yılında elektrik santralinin inşa edilmesi için ihaleye çıkılmışsa da başvuran olmadığı için konu 1928 yılına kadar ertelenmiştir. Nafıa Vekaletinin uyarısı üzerine bir elektrik projesi hazırlattırılmış, 65.000 liraya elektrik üretecek ve bunu şehre
yayacak bir tesisat vücuda getirilmesi planlanmıştır. Elektirk binası ise emanet usulüne göre belediye tarafından 13.000 liraya inşa edilmiştir.
1929 yılında hizmet vermeye başlayan elektrik santralinin işletmesinde yaşanan sıkıntılar, santralin kiraya verilmesini gündeme getirmiş, gazete ilanları
yoluyla 10-15 yıllığına elektrik santralinin işletmesini devralaacak müteşebbisler aranmıştır. 1933 yılında, aynı zamanda İnegöl’ün elektrikle aydınlatılması
işini de üstelenen Umum Sınai Tesisat ve İşletmeleri Kollektif Şirketi (USTİŞ) ile
anlaşma yapılarak, yıllık belirli bir kira ebedeli ve belirlenen miktarda belediye verilecek ücretsiz elektrik karşılığında, santralin işletilmesi devredilmiştir.
Ancak sık sık elektrik ücretlerine zam yapılması, Şirketin santralin kapasitesini 1937 yılında santrali devralan Bandırma Belediyesi zaman yeni jeneratörler
alarak, trafolar inşa ederek, santral binasına eklemeler yaparak elektrik üretim
kapasitesini artırmış, şehrin aydınlanması ve sanayi üretimi için gerekli elektriği
halkın kullanımına sunmuştur. 1950’lili yılların sonunda abone sayısı beş bini
aşan elektrik santralinin, Etibank tarafından yapılan Batı Anadolu Enterkonnekte şebekesine bağlanması için çalışmalara başlanmış ve 1966 yılından itibaren
Türkiye Elektrik Kurumu (TEK) hizmet vermeye başlanmıştır.
TEK’in hizmet vermeye başlaması ile birlikte üretimi duran ve jeneratörleri
hurdaya satılan santral binası atıl bir durumda kalmıştır. 1995 yılında santral
binası, Bursa Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu tarafından tescillenmiş ve geçirdiği restorasyondan sonra Kültür ve Sanat Merkezi olarak hizmet
vermeye başlanmıştır.
Cumhuriyetin ilk yıllarında Bandırma’nın elektrikle tanışması, şehrin ekonomik ve sosyal yaşantısına önemli katkılar sağlamıştır. Elektrik sayesinde sadece
sokaklar aydınlatılmakla kalmamış, başta sinema sektörü olmak üzere kültür ve
sanat alanlarındaki faaliyetlerin de artması sağlanmıştır. Gerek liman gerekse
sanayi tesislerine elektrik hizmetinin verilmesi, beraberinde yeni yatırım ve istihdam olanaklarının artmasını, şehrin ekonomik yönden gelişmesini mümkün
kılmıştır.
Şehrin canlı bir hafızası, yaşayan bir dokusu olan santral binası Şehrin canlı bir hafızası, yaşayan bir dokusu olan santral binası, mevcut işlevi ile kent belleğinde yaşamayı sürdürmektedir. Kentle bütünleşmiş binaların
kimliklerini, tarihi geçmişlerinin, mimari özelliklerinin ortaya konulması, kültürel mirasın aktarılması, toplumsal belleğin gelecek kuşaklara aktarılmasında
son derece önemlidir. Bandırma kent tarihi ve şehir mimarisi içerisinde yer alan
temel yapıtlardan biri olan elektrik santrali binası üzerine yapılacak akademik
çalışmalar, Bandırma şehir tarihinde önemli bir boşluğu dolduracaktır.

10-03-2026 / KÜLTÜR SERVİSİ